جزء مستقل وواجب ويا أعم از آن وجزء واجب غير مستقل [ جزء جزء ] ؛ خواه جزء جزء به خودى خود مستقل باشد ، مانند شك در جمله‌اى از قرائت پس از دخول در جمله‌اى ديگر ويا غير مستقل ، مانند شك در حرفى از يك كلمه پس از دخول در حرف ديگر از آن ، ويا شك در مبتدأ پس از دخول در خبر آن در يك جمله ؛ يا اينكه دخول در جزء استحبابي ، همچون قنوت ، نيز كفايت مىكند ، ويا حتى دخول در مقدمهء جزء ديگر نيز كفايت مىكند ، مانند شك در ركوع ، هنگام رفتن به سجود ، ديدگاهها مختلف است . 8 در شك در جزء آخر عمل ، مانند سلام نماز ، آيا تجاوز از عمل با دخول در تعقيب نماز تحقق مىيابد يا با انجام دادن منافيات نماز ، مانند پشت به قبله كردن ، يا سكوت طولانى كه صورت نماز را از بين ببرد ويا حتى با سكوت اندك نيز تحقق مىيابد ويا تجاوز از محل در جزء آخر صدق نمىكند ودر نتيجة قاعدهء تجاوز جارى نمىشود ؟ ديدگاهها متفاوت است . 9 2 . احتمال توجه وعدم غفلت : بنابر ديدگاه برخى ، شرط جريان قاعدهء تجاوز ، احتمال توجه وعدم غفلت است . بنابر اين ، در جايى كه نماز گزار در حال قيام علم به غفلت در زماني كه بايد تشهد مىخواند ، دارد وتنها احتمال مىدهد كه به صورت اتفاقي تشهد را خوانده باشد ، قاعدهء تجاوز جارى نمىشود . برخى احتمال عدم غفلت را شرط ندانسته وقاعده را در هر دو صورت ( احتمال وعدم احتمال غفلت ) جارى دانسته‌اند . 10 مستند قاعده : بر اعتبار وحجّيت قاعدهء تجاوز به رواياتى كه در خصوص نماز يا طهارت وارد شده ونيز روايات عامي كه در همهء أبواب جريان دارند ، استدلال واستناد شده است ، 11 چنان كه به سيرهء عقلا مبنى بر بنا گذاشتن بر صحّت عمل پس از فراغ از آن ، استدلال كرده‌اند . 12

--> ( 1 ) . دروس تمهيدية في القواعد الفقهية 1 / 38 ( 2 ) . دراسات في علم الأصول 4 / 270 ؛ قاعدة الفراغ والتجاوز ( شاهرودى ) / 21 - 27 ؛ القواعد الفقهية ( مكارم ) 1 / 235 ( 3 ) . مباني الاحكام 3 / 200 ؛ دراسات في علم الأصول 4 / 272 - 283